Javakhk Music
Armenian English Russian

Jivani

Գուսան Ջիվանի, կենսագրական

Gusan Jivani, biography
Гусан Дживани, биография

Բանաստեղծությունները | Lyrics (in Armenian) | Поэзия (на армянском)
Հեքիաթներ | Fairy tales (in Armenian) | Сказки (на армянском)
Ձայնագրություններ | Audio records | Aудиозаписи
Թարգմանություններ | Translations | Переводы

Կենսագրությունը` Դ. Բագրատունի

1846 թվականին Կարզախ գյուղում, Բանգոյենց Ստեփանի ընտանիքում մի մանուկ ծնվեց, պայծառ մի մանուկ, որը հետագայում լուսատու աստղի նման շողշողաց աշուղական գրականության երկնակամարում։ Դա ՍերոբԷր Լեւոնյանն էր (Բանգոյանը)՝ ապագա աշուղ Ջիվանին։

Դառն են եղել Ջիվանա մանկության և պատանեկության տարիները։ Հայրը մահանում Է երիտասարդ հասակում, իսկ մայրը ամուսնանում է հարևան Դադեշ գյուղում։ Սերոբը և նրա երկու եղբայրները՝ Քերոբն ու Փիլիփոսը, զրկվում են մայրական խնամքից ու գուրգուրանքից։ Մորից բաժանվելու վիշտը ընդմիշտ մնում է Սերոբի սրտում։ Եվ այդ ազդեցության տակ նա հետագայում գրում Է իր հռչակավոր «Մայրիկ» երգը։

Սերոբի հորեղբայրը՝ Մարտիրոսը, որը Կարզախում ճանաչված մարդ էր, իր վրա է վերցնում երեք որբուկների խնամքը։ Ժամանակներն ու պայմանները թույլ չեն տալիս, որպեսզի Սերոբը կարողանա սիստեմատիկ կրթություն ստանա։ Գյուղական խալիֆայական դպրոցում նոր էր գրել-կարդալ սովորել, երբ հորեղբայրը Սերոբին դպրոցից դուրս է բերում և կարգում հորթարած։

Բնածին տաղանդի տեր պատանին ընկերների հետ հորթերը արոտ տանելիս շարունակ երգում էր հորեղբորից և ուրիշներից լսած, իսկ այնուհետև իր հորինած երգերը։ Ահա թե ինչ է պատմում նրա ընկեր Ավետիս Պողոսյանը.«Մի խումբ պատանիներ Խոզապին լճի ափին անասուններ էինք արածեցնում։ Մեզ հետ էր նաև Սերոբը։ Նա հազվադեպ էր մասնակցում մեր ընկերական խաղերին, շարունակ առանձնանում էր, ցածր ձայնով երգում և հետն էլ ճիպոտի վրա, “նվագում”։ Մի օր էլ տեսնենք սա իր հետ բերել է տախտակի մի կտոր և ձիու պոչից քաշած մազ։ — Ինչի՞ համար են դրանք, — հարցնում ենք նրան։ Սա թե՝ սազ եմ շինելու։ Երբ մենք սովորականի պես սկսեցինք մեր խաղը, Սերոբը առանձնացավ։ Կեսօրին տեսնենք, «սազը» պատրաստ է։ Նա երգում էր հորեղբայր Մարտիրոսից սովորած մի երգ ու հետն էլ խփում «սազի լարերին»։ Ավա՜ղ, մենք ծիծաղում էինք ու չէինք ենթադրում, որ մեր դիմաց կանգնած է ապագա տաղանդավոր աշուղ Ջիվանին»։

Կարզախը Ախալքալաքի գավառի մեծ գյուղերից մեկն էր։ Այստեղ շարունակ աշուղներ էին գալիս և գյուղական օդաներում ելույթներ ունենում, որոնք մեծ հետաքրքրություն էին առաջ բերում երգ ու երաժշտություն սիրող կարզախցիների շրջանում։ Հորթարած Սերոբը դառնում է աշուղական երգերի ու հեքիաթների երեկոների մշտական հաճախորդը և կլանված ուշադրությամբ ունկնդրում։ Ընդունակ պատանին լսած երգն անմիջապես սովորում էր և հաջորդ օրը երգում։

Աշուղական արվեստը Ջիվանին սովորում է կարզախցի նշանավոր աշուղ Սիայու մոտ։ Երկու տարվա ընթացքում պատանին այնպիսի առաջադիմություն է հանդես բերում, որ նույնիսկ դառնում է իր վարպետի մրցակիցը։ Վարպետը հայրաբար օրհնում է իր սանին և անունը դնում Ջիվանի։

Նորեկ աշուղի մտքերը թռիչք են գործում, նա չի ցանկանում գյուղում մնալ, ուզում է քաղաք գնալ և լայն ասպարեզ է որոնում։ 1864 թվականին մի առիթով Ջիվանին հորեղբայր Մարտիրոսի հետ մեկնում է Թիֆլիս, իսկ այնուհետև՝ Ալեքսանդրապոլ։ Կարապետ և Հովհաննես Տալյանների սրճարանում Ջիվանու ելույթը մեծ հաջողություն է ունենում, նրա համբավը արագությամբ տարածվում է քաղաքում և ապա՝ ողջ Շիրակում։

Ջիվանին այլևս չի կարողանում գյուղում մնալ, չնայած նրա համար շատ դժվար էր հարազատներից ու հայրենի գյուղից բաժանվելը։ Հետագայում այղ կարոտը արտահայտում է «Պանդուխտի երգը» բանաստեղծության մեջ.

Ծննդավայր, երբ քեզանից հեռացա,
Կարծես դրախտից դժոխքը ընկա.
Ա՜խ, իմ երկիր, անուշ երկիր, հայրական,
Պապիս, մամիս, նախնիկներիս օթևան։

Ջիվանին մտերմանում Է Կարզախ ժամանած աշուղ Սազայու հետ և երկուսով մեկնում են Թիֆլիս։ Ելույթի համար ընտրում են Կարապետ Սանոսյանի սրճարանը, ուր զուլալ աղբյուրի նման կարկաչում են երիտասարդ աշուղների երգերը։ Ջիվանին Թիֆլիսում մնում է մի տարի։ Այդ կարճ ժամանակամիջոցում նրա երգերը արժանանում են ջերմ ընդունելության։ Շուտով Ջիվանին Տալյան եղբայրներից հրավեր է ստանամ և մեկնում Ալեքսանդրապոլ։ Շիրակը իր հարուստ ֆոլկլորով, պատմական հուշարձաններով գրավում է երգչին։ Նրա վրա մեծ ազդեցություն են գործում Ալեքսանդրապոլի նշանավոր աշուղները։

1872 թվականին Ջիվանին ամուսնանում է սրճարանատեր Հովհաննես Տալյանի աղջկա՝ Աշխենի հետ։ Նրանք ունենում են վեց երեխա՝ երկու աղջիկ` Արաքսյան և Հռիփսիմեն, որդիները՝ Գարեգինը, Գուրգենը, Պարույրը և Լևոնը։ Որդիները բոլորն էլ եղել են նշանավոր մարդիկ, Գարեգինը ՀՍՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ էր, գրականագետ, արվեստաբան, պրոֆեսոր, որն ապրեց մինչև 1947 թվականը։

Ջիվանու երկրպագուներին շատ է հետաքրքրում տեղեկանալ նրա կենդանի մնացած ժառանգների մասին։ Ներկայումս աշուղի մեկ տասնյակից ավելի թոռներ ու ծոռներ ապրում են Թբիլիսիում, Երևանում է Մոսկվայում։ Արաքսիայի աղջիկը՝ Ռուզաննան (վախճանվեց վերջերս), Թբիլիսիում ամուսնացել էր Ալեքսանդր Նիժարաձեի հետ։ Նրանց աղջիկը՝ Գրետան, ավարել է օտար լեզուների ինստիտուտը և աշխատում է ժողտնտեսության կարևոր բնագավառներից մեկում, ամուր կապեր է պահպանում աշուղի բոլոր թոռների ու ծոռների հետ։ Երևանում են Գուրգենի որդին և աղջիկը՝ Վարուժան և Անահիտ Լևոնյանները, Հռիփսիմեի որդին՝ Դիզբեկը։ Իրենց պապի հիշատակը հավերժացնելու նպատակով ծոռներից երկուսին անվանակոչել են Ջիվան` Հակոբյան Ջիվան՝ Երևանում, Միխայլով Ջիվան` Մոսկվայում, կոմպոզիտոր։ Մոսկվայում Է ապրում Սերգեյ Գասպարյանը՝ Արաքսու թոռը և Ռուզաննան` Լևոնի աղջիկը՝ Ջիվան Միխայլովի մայրը։

Ջիվանին իր խմբով շրջագայել է հյուսիսային Կովկասի, Ղրիմի, Ուկրաինայի, Ռուսաստանի և այլ տեղերի հայաբնակ վայրերում։
1895 թվականին աշուղը ընտանիքով ընդմիշտ տեղափոխվում է Թիֆլիս, որին ձոնել է մի ընդարձակ երգ.

Իմ կարողության չափ որքան որ գիտեմ,
Պիտի գովեմ ես աննման Թիֆլիսը,
Կյանքիս մեջ ես վատություն տեսած չեմ,
Ինձ հարգել է միշտ պատվական Թիֆլիսը։

Այստեղ ապրելու աոաջին օրերին աշուղը այցի է գնում իր հայրենի Կարզախ գյուղը։ Վերջին անգամ գուսանը Կարզախում եղել է 1908 թվականի ամռանը։ Կարզախցիները ջերմորեն են ընդունում իրենց պանդուխտ զավակին։

Ընտանիքի նյութական դրությունը բարելավելու ուղղությամբ աշուղի գործադրած բոլոր ջանքերը ապարդյուն են անցնում, կարիքը դառնում է նրա կյանքի մշտական ուղեկիցը։ Պարտքատերերին տեսնելիս նա ամաչում է։ Կարզախցի կառապան Սեդրակ Միքայելյանը Ջիվանուն և նրա խմբի անդամներին Ախալքալաքից պետք է տաներ Արդահան, ճանապարհը անցնում է Կարզախ գյուղի միջով։ Աշուղը կառապանին խնդրում է ձիերը դանդաղ ընթացքով վարի, որպեսզի Կարզախ հասնեն ուշ գիշերին։
— Ինչո՞ւ,— զարմացած հարցնում է կառապանը։ Աշուղը հայտնում է, որ ինքը մի մեծ գումար է պարտք գյուղի քահանային։
— Ամոթ է, թող չիմանա, որ ես այս կողմերում եմ։

Ռեակցիայի տարիներին շատ է ծանրանում ժողովրդի սրտից խոսող գուսանի վիճակը։ 1909 թվականի աշնանը Ջիվանին ծանր հիվանդանում է և ընկնում անկողին։ Անօգնական վիճակում հիվանդությունը ծանրանում է և տևում հինգ ամիս։ 1909 թվականի մարտի 19 հանճարեղ երգիչը վախճանվում է։

 

Ջիվանին երգեց ավելի քան 40 տարի, ժողովրդի համար ոչինչ չխնայեց։ Նա հորինել է մոտ 800 երգ։ Աշուղի անվան հետ են կապված «Աշուղ Ղարիբ», «Ասլի Քյարամ», ինչպես և արևելյան այլ սիրավեպեր։ Նրա ստեղծագործությունները առանձին գրքերով լույս են տեսել 1882, 1912 թվականներին։ Մեր օրերում լույս են տեսել տպագրված և անտիպ երգերի մի քանի ժոդովածուներ։
Ջիվանին իր երգերով հանդես է եկել իբրև մեծ հայրենասեր, առաջադիմական գաղափարների պրոպագանդիստ, անարդարության, հետամնացության դեմ անհաշտ մարտնչող։ Հալածանքից խուսափելու նպատակով շատ մտքեր արտահայտել է այլաբանորեն։ Այդ տեսակետից առավել բնորոշ է «Խելքի աշեցեք» հռչակավոր երգը։

Աշուղի երգերը տոգորված են ինտերնացիոնալիստական գաղափարներով։ Նա իր ազգը չի գերադասում ուրիշ ազգերից, սիրում և հարգում է մյուս բոլոր ժողովուրդներին.

Ես սիրում եմ մերձավորիս, բայց չեմ ատում օտարին,
Օտարն էլ ինձ նման մարդ է, ցանկանամ եմ իր բարին։

Գուսանի սիրո թեմային նվիրված երգերը ունեն առանձնակի հնչեղություն և մեծ ժողովրդականություն են վայելում՝ «Նազելուս ամպ է իջել», «Պաղ աղբյուրի մոտ», «Գեղեցկուհուն» և այլն։

Հայ իրականության մեջ ոչ մի աշուղ այնպես չի սիրվել, ինչպես Ջիվանին։ Այսօր էլ գուսանի երգերը ամենուրեք հնչում են իրենց խոր բովանդակությամբ և հյութեղ եղանակներով։ Ջիվանուն գիտեն բոլորը, գիտեն Հայաստանում, Վրաստանում, Ադրբեջանում, գիտեն թե՛ մեծերը և թե՛ երիտասարդները։ Շատ աշուղներ երգեր են ձոնել մեծ երգչին, իսկ շատ շատերն էլ նրա անունը հիշատակել են իրենց երգերում։

Ամեն տարի հունիս ամսի երկրորդ կեսերին, Ջիվանու հայրենի Կարզախ գյուղում, մեծ շուքով նշվում է ժողովրդական երգչի օրը։ Տարբեր վայրերից այստեղ են ժամանում գուսանի տասնյակ հազարավոր երկրպագուներ՝ իրենց հարգանքի տուրքը մատուցելու հայ մեծանուն գուսանին։

 

Top


English:

Gusan Jivani

Givani [Levonian Serob, 1846, the village of Kartsakh (modern Akhalkalak region) – 20.2(5.3).1909, Tiflis] is an Armenian ashough, people’s singer (folk singer). He was born in a farmer’s family. At the age of eight G. was in the charge of his uncle. Since early childhood, under the guidance of a renowned ashough Ghara-Ghazar (Siayi) Givani mastered the rules of famous ashough’s art, learned to play qjaman and violin, composed Turkish and Armenian songs. In 1866 a young ashough Sazajin (Aghajan) arrived at Kartsakh. Making friends with him, in spring, 1867, Givani left for Tiflis. In 1868-95 he lived in Alexandropol, then in Tiflis. Renowned ashoughs Jamaly, Zahry, Maloul, Ghejraty, Fizaji surrounded him with care. Soon Givani was chosen as an ustabashi (a principal master). Till 1880s his songs were printed in various periodical and volumes of ‘’Sokhak Hayastani’’.

In 1870-90 (eighteen seventies-nineties), in the years of rise of public ideas and national-liberation movement, love, lyrical songs of Givani were replaced by the songs of protest and revolt. He was convinced that only Russia could resolve the issue of Western Armenians’ liberation (‘’Older Uncle’’, “O Beauty, Beauty’’.) Even in the years of reaction that followed the revolution of 1905 Givani did not despair, he believed that the Sun of Armenian people’s freedom will rise at the ‘’north’’.

Creativity of Givani is the mirror of Armenian reality of his epoch. He did not just notice and fix urgent issues of the time, injustice and violence, but also protested against them. There is democratic spirit in all his songs, the ashough expressed a lot of ideas using allegories (“Chamois”, ‘’A Beautiful Chicken”, “I am an Apricot Tree’’, ‘’The Letter of Ho’’, ‘’A Brave Eagle', etc). Givani preached to follow enlightenment and science, to love homeland and family, to earn every-day bread by work, never to despair, as ‘’bad days will come and go’’. National and religious discriminations are alien for him. He glorified solidarity, brotherhood, homeland, as well as clean and chaste love, a lot of these songs are performed nowadays (‘’Near the Cool Spring’’, ‘’A Beautiful Dawn Has Come’’, etc.). Givani is an orator, philosopher, and moralist: his wise advice and precepts were orally disseminated by people and used as aphorisms.

Givani is the greatest ashough in Armenian reality. He raised art at a new level and established his school, which is rightfully called a national school in Armenian philology. Givani cleaned ashough song from gab, foreign words, created simple and plain language. He greatly contributed to the development of a new Armenian language. Over 800 songs written by Givani have reached us, about 550 of which have been printed. He translated from Turkish ‘’A Fairy-Tale of Ashgh-Gharib’’ (1887), ‘’A Fairy-Tale of Qjamran and Asil’’ (1888), ‘’A Fairy-Tale of Meliq-Shah’’ (1898). Armenian and Russian art critics and scientists (H. Toumanian, M. Gorky, N. Mar, V. Brusov, V. Kirpoti and others) highly estimated the singer’s art.

K. Dourgarian

* * *

Givani’s musical art is of peculiar importance; he composed a considerable part of his poems to sing. The ashough usually performed with a group consisted of three or four people, he played the violin, which is placed on knees (also qaman), sang in a strong and sensitive voice. Givani continued and deepened traditions that originate from Naghash Hovnatan and were developed by Sayat-Nova: to compose special melody for each song (‘’Dreaming of You’’, ‘’A Friend’’, ‘’ Chamois’’, ‘’Bad Days’’, etc.). He also used music of traditional ashough melodies and interpreted them in his own manner. Givani enriched modulation style of Armenian ashough song with the elements of people’s (village) music and created his individual style of composing. The melodies are life-asserting, optimistic, their sound basis is rich, and rhythm is diverse.

Givani also performed the works of other composers, interpreted or composed melodies (‘’The City of Ani’’). Just at the author's bidding Givani’s songs were written by Q. Kara-Mourza, M. Yekmalian, Komitas, more basically by A. Broutian, then (by listening the performance of other ashoughs) S. Demourian, R. Melikian, and others. A part of records, alongside with other samples that have been preserved, are gathered in a collection compiled and edited by M. Aghayan and Sh. Talian (E., 1995). The style of performing Givani’s songs was warmheartedly preserved by Sh. Talian, then by V. Sahakian, The ashough’s songs were set for a choir by Q. Kara-Mourza and M. Yekmalian, for the piano by N. Tigranian, for symphonic orchestra by G. Kazachenko, for the voice and piano (also for a brass band) by a lot of Soviet Armenian composers. Komitas used the melody of the song entitled ‘’Dreaming of You’’ in his unfinished opera entitled ‘’Anoush’’. The melody of ‘’The City of Ani’’ (with the exception of Kara-Mourza’s version written for a choir) was used by A. Ter-Ghevondian, partially by Komitas and A. Khachatrian.

Givani’s musical art raised Armenian ashough art to a new level, it favorably influenced on the future generations of Armenian ashoughs.

R. Atayan

Works: Songs, Alexandropol, 1882, The Lyre of Givan, v. 1?2, T., Vagharshapat 1900?04, Collection of Songs, Yerevan, 1936, the Lyre of Givan (Preface by A. Sahakian), Yerevan, 1959

Literature: Levonian G., Contemporary Armenian Lyrical Folklore and Ashough Givani, see his Works, Yerevan, 1963

Top


Russian:

Гусан Дживани

Дживани [Левонян Сероб Степанович, 1846, д. Карцах (ныне находится в Ахалкалакском районе) – 20.02(05.03).1909, Тифлис] – армянский ашуг, народный певец. Родился в семье земледельца. В 8 лет остался на попечении дяди. С раннего детства осваивал общеизвестные каноны ашугской песни у прославленного ашуга Кара-Газара (Сиаи), учился играть на кяманче и скрипке, сочинял турецкие и армянские песни. В 1866г. в деревню Карцах пришел молодой ашуг Сазаин (Агаджан). Присоединившись к нему, Дживани. весной 1867 года отправился в Тифлис. В 1868-95гг. жил в Александрополе, затем - в Тифлисе. В Александрополе его заботой окружили именитые ашуги: Джамали, Загри, Малул, Гейрати, Физаи. Вскоре Дживани был избран «устабаши» (главным мастером). До 1880-х гг. его песни печатались в разных изданиях и томах песенника «Сохак Айастани» («Соловей Армении»).

В 1870-90гг., в годы подъема общественной мысли и национально-освободительного движения, на смену любовным, лирическим песням приходят песни протеста и мятежа. Он был убежден, что вопрос освобождения западного армянства может решить только Россия («Старший дядя», «О, красавица, красавица»). Даже в годы реакции, последовавшие за революцией 1905г., Дживани не отчаялся: он верил, что солнце свободы армянского народа взойдет на «севере».

Произведения Дживани - зеркало армянской действительности той эпохи. Он не только замечал и фиксировал злободневные вопросы времени – несправедливость и насилие, но протестовал против них. Царящую несправедливость он объяснял эксплуатацией и угнетением. Дживани бичевал тех, кто попирает права трудящегося народа. Во всех его песнях присутствует дух демократии, многие идеи ашуг выразил иносказательно («Серна», «Красивая курица», «Я дерево абрикосовое», «Буква «х»», «Храбрый сокол» и др.). Дживани агитировал следовать за просвещением и наукой, любить родину и семью, трудом зарабатывать на хлеб насущный, поскольку «несчастливые дни придут и уйдут». Ему были чужды национальные и религиозные различия. Он воспевал мир, братство, воспевал родину, а также чистую и непорочную любовь. Многие из этих песен поют и сейчас («У холодного родника», «Опустилось прелестное облако» и др.). Дживани – оратор, философ, моралист: его мудрые наставления и советы из уст в уста передавались в народе, их используют в качестве афоризмов. 

Дж. – величайший ашуг в армянской действительности XIXв.: он поднял ашугское искусство на новую ступень, создал свою школу, которая в армянской фольклористике по праву называется национальной школой. Ашугская песня Дживани очистила от фразерства, варваризмов, создала ясный и простой язык. Во многом способствовала  развитию литературного ашхарабара (ашхарабар – новоармянский язык). До нас дошло около 800 песен Дж., из них примерно 550 опубликованы. С турецкого он переложил «Сказку Ашуг-Гариба» (1887), «Сказку Кярама и Аслии» (1888), «Сказку Мелик-Шаха» (1898). Творчество певца высоко оценивали армянские и русские искусствоведы, ученые (О. Туманян, М. Горький, Н. Марр, В. Брюсов, В. Кирпотин и др.).

К. Дургарян

***

Особую важность представляет музыкальное искусство Дживани, значительную часть своих стихотворений он сочинил для пения. Ашуг обычно выступал с группой, состоящей из трех или четырех человек, играл на кяманче, пел сильным и чувственным голосом. Дживани продолжил и углубил начатую Нагаш Овнатаном и развитую Саят-Новой традицию: для каждой песни сочинять характерную для нее мелодию («По твоему желанию», «Друг», «Серна», «Несчастливые дни» и т.д.). Пользовался также традиционными ашугскими мелодиями, напевая их по-своему. Дживани обогатил модуляционный стиль исполнения армянской ашугской песни сугубо народными (крестьянскими) элементами и создал свой индивидуальный стиль письма. Мелодии - жизнеутверждающие, оптимистичные, звукоряд - богатый, ритм - многообразный. 

Дживани исполнял также произведения других авторов, приспосабливал или сочинял для них мелодии («Город Ани»). Песни Дживани еще под диктовку автора были записаны К. Кара-Мурзой, М. Екмаляном, Комитасом, более обстоятельно – А. Брутяном, в дальнейшем (благодаря исполнению песен Дж. другими ашугами) – С. Демуряном, Р. Меликяном и др. Часть записей с другими сохраненными образцами помещена в сборники, составленные и отредактированные М. Агаяном и Ш. Таляном (Е., 1955). Стиль исполнения песен Дж. в подлинном виде сохранили Ш. Талян, затем – В. Саакян. Песни ашуга переработали для хора К. Кара-Мурза и М. Екмалян, для фортепьяно – Н. Тигранян, для симфонического оркестра – Г. Казаченко, для вокала и фортепьяно (а также для духового оркестра) – многие советские армянские композиторы. Мелодию к песне «По твоему желанию» Комитас использовал в своей незавершенной опере «Ануш». Мелодию «Города Ани» (помимо хоровой обработки Кара-Мурзы) использовали А. Тер-Гевондян, частично – Комитас и А. Хачатурян.

Музыкальное творчество Дживани подняло армянское ашугское искусство на новый уровень, оказало благотворное влияние на последующие поколения армянских ашугов.

Р. Атаян

Соч.: Песни, Александрополь, 1882г., Лира Дживани, т. 1-2, Т./Ваг-пат, 1900/04. Сборник песен, Е., 1936г. Лира Дживани (предисловие А. Саакяна), Е., 1959г.

Лит.: Левонян Г., Современная лирическая армянская поэзия и ашуг Дживани, см. его соч., Е., 1963г.

 

Top

 
 
Copyright © 2008 - Javakhk Songbook
Reproduction in full or in part is prohibited without reference to
JavakhkMusic.com