Javakhk Music
Armenian English Russian

Գուսան Սիայի, կենսագրական

Gusan Siayi, biography
Гусан Сиаи, биография

Բանաստեղծությունները | Lyrics (in Armenian) | Поэзия (на армянском)

Կենսագրությունը` Դ. Բագրատունի

Կարզախ գյուղի Կիլերթա թաղամասի գերեզմանոցում կա մի շիրմաքար, որի վրա անվարժ ձեռքով փորագրված է - «Աստ հանգչի երգիչ Սիայի Ղազար Կարապետյան, վախճանվել է 1903 թ. 19 մայիսի»: Ծնված թիվը հայտնի չԷ։ Աշուղի նախնիները գաղթել են Էրզրումից՝ 1830 թվականին, ժամանակակիցների վկայությամբ պետք է, որ նա ծնված լինի 1835 թվականին։

Սիային, որին անվանում էին նա Ղարա - Ղազար, 19-րդ դարի վերջերի 20րդ դարի սկզրների Ջավախքի ամենատաղանդավոր աշուղն էր։ Նրա մոտ աշուղական արվեստ են սովորել Ջիվանին, Թիֆիլին, Մաթոսը և ուրիշներ։

Կարզախը Ախալքալաքի գավառի մեծ գյուղերից մեկն էր, ուր հաճախում էին հայ, վրացի, թուրք և այլ ազգի շատ աշուղներ, ելույթներ էին ունենում շփվում տեղի աշուղների հետ։ Բացի աշուղներից, Կարզախ էին գալիս գավառի շատ գյուղերի բնակիչներ։ Եվ դա ուներ իր պատճառները. այստեղ բավական զարգացած էին առտրական հարաբերությունները Արդահանի, Չլդըրի, Ալեքսանդրապոլի, Ախալցխայի, Ախալքալաքի և այլ քաղաքների հետ։ Գյուղում կային կտորեղենի մանրածախ ապրանքների խանութներ, որոնցում, բացի տեղացիներից, առտուր էին անում նա հարևան գյուղերի բնակիչները։ Մի խոսքով, Կարզախը համարվում էր Ջավախքի առուծախի կենտրոններից մեկը։ Գյուղի արհեստավորները ևս դեպի իրենց էին ձգում պատվիրատուներին։ Վերջապես Կարզախով է անցնում Արդահան, Չլդըր, Կարս և Արելյան Թուրքիա տանող միակ ճանապարհը։ Իզուր չէ, որ Կարզախ այցելողները կատակով գյուղն անվանում էին «Քիչիկ Ստամբուլ» (փոքր Ստամբուլ)։

Աշուղ Սիային հիմնականում ստեղծագործել ու երգել է թուրքերեն լեզվով, հենց այդ պատճառով էլ աշուղական գրականություն մեջ նրա մասին քիչ տեղեկություններ կան։ Գ. Լևոնյանի ջանքերով Սիայու միակ երգը` «Մարինան» տեղ է գտել 1937 թվականին հրատարակած «Հայ աշուղներ» ժողովածուում։
Սիայու մասին գոյություն են ունեցել թյուր կարծերներ, իբր նա սեփական ստեղծագործություններ չի ունեցել, այլ միայն կատարել է նշանավոր աշուղների հորինած երգերն ու հեքիաթները։ Աշուղը ինքն է վկայում, որ ունեցել է շատ երգեր ու հեքիաթներ.

Սիային եմ հազար ու մի ցավ կրած,
Ունեմ շատ հեքիաթներ, երգեր հորինած…

Սիայու «Օձ քաղաքը» հեքիաթը իր ժամանակին մեծ ընդունելության է արժանացել Ջավախքում։ Բռնակալ բեկը գերված հայ աղջկան ստիպում է գավերը գինի լցնել և հաճույք պատճառել իրեն։ Աղջիկը վշտացած երգում է.

Մանուշակն եմ, գինի կածեմ գավերը,
Ոտքի ելան, խոսան սրտիս լարերը,
Ես չեմ տանի օտարների ցավերը,
Յարից եկած խոցն ու բnրը շատ լավ են։

Բնութագրելով Սիայու կատարողական արվեստը, առաջին հերթին պետք է նշել, որ նա երգերի ու հեքիաթների լավագույն կատարող էր։ Ելույթների ժամանակ աչքի էր ընկնում հանպատրաստից երգեր հորինելով։ Աշուղը եղել է խստաբարո, պահանջկոտ իր նկատմամբ, իր աշակերտների ու ունկնդիրների նկատմամբ։ Նրան լսում էին քար լռությամբ։ Իր վարպետին լավ է բնութագրել աշուղ Թիֆիլին՝ «Դու իմ անմահ վարպետ, անպարտ Սիայի»: Այո՛, վարպետը անպարտ էր։ Բազմաթիվ մրցույթների ժամանակ նա շարունակ հաղթող է դուրս եկել։ Սիայու երգերի մեջ մեծ տեղ են գրավել սիրային խաղերը։ Պատմում են, որ մի անգամ վրացական Գոգաշեն գյուղով անցնելիս աղբյուրի մոտ նա տեսնում է հավաքված աղջիկներին ու հարսներին, որոնք կժերով ու սափորներով ջուր էին վերցնում։ Գուսանը հմայված կանգ է առնում, երբ նրանց մեջ տեսնում է գեղանի մի հարսի, սազը լարում ու գովերգում է.

Աղբյուրի մոտ տեսա մի գեղեցկուհի.
Ասի՝ երանի, ու՞մ յարն ես դու, գյոզալ,
Էլ չափ չկա, որ գին դնի քո բոյին,
Ջավահիր հանքի քարն ես դու, գյոզալ։

Այս երգը ժողովրդի հիշողության մեջ մնացել է առայսօր։ Այն շատ գյուղերում տեղայնացվել է ու փոփոխության ենթարկվել. ասում են, որ երգը իրենց գյուղի այնինչ գեղեցիկ հարսին է նվիրված։ Այդպես են մեկնաբանում Գանձայում, Կարզախում, Սուլդայում և այլ գյուղերում։ Իրականում աշուղը այդ երգը հանպատրաստից հորինել է վրացական Գոգաշեն գյուղում։

Աշուղը շրջագայել է, եղել է գավառի մեծ գյուղերում, երբեմն էլ մեկնում էր Ալեքսանդրապոլ։ Շրջագայելիս սիրում էր իր հետ տանել աշակերտներից մեկին։ Նման դեպքերում նրա հետ ավելի հաճախ լինում էր Ջիվանին, մի անգամ Խերթվիսում մրցույթի ժամանակ սրամիտ աշակերտը իր վարպետին դուրս է բերում ծանր կացությունից։

Ինչպես բոլոր աշուղները, այնպես էլ Սիային ունեցել է իր երգերի դավթարը։ Հարազատների (Շեկո, Արտավազդ Կարապետյաններ, Գասպար Բանգոյան) վկայությամբ հուղարկավորության ժամանակ դավթարը և սազը աշուղի դիակի հետ միասին թաղել են։ Ցավալի է, որ այդ սխալը ոչ ոք չի կանխել։

Կյանքի բովով անցած, տանջանքներ ու տառապանքներ տեսած Սիային բոլոր աշուղների առաջադեմ մարդկանց նման հայ ժողովրդի փրկությունը կապում էր ռուս ժողովրդի ազատագրական շարժման հետ։ Նա ազդարարում էր.

Ռուսաստանում ազնիվ մի մարդկություն կա,
Արդարության համար վաղ, թե ուշ կգա։

 

Top


English:

Gusan Siayi

Biography written by D. Bagratouni

There is a tombstone at the cemetery of the Karzakh village, region of Kilerta, where the words ‘’Here lies the body of a singer Siayi Ghazar Karapetian, died on May 19, 1903’’, are written in an unskillful hand. His birthday is unknown. The ashough’s ancestors emigrated from Erzroum in1830; according to his contemporaries, he must have been born in 1835. Siayi, who was called Ghara-Ghazar, was the most famous ashough of late 19th-early 20th century. He taught Givani, Tifil, Matos and others. Karzakh was one of the big villages of Akhalkalak region, where Armenian, Georgian, Turkish and other ashoughs used to come; they performed their songs and communicated with local ashoughs. Besides ashoughs, the dwellers of a lot of villages of the region also came to Karzakh. There were some reasons for that: trade relations with Ardahan, Tchldr, Alexandropol, Akhalchkha, Alkhalkalak and other towns were quite well developed there. Finally, the only road to Ardahan, Thcldr, Kars and Eastern Turkia passed by Karzakh. It is not purely accidental that those who visited Karzakh called the village ‘’Qichik Istanbul’’ (small Istanbul’’) in jest.

Ashough Siayi mainly composed and sang in Turkish, that’s why there is little information about him in ashough literature. By the efforts of G. Levonyan Siayi’s only song, ‘’Marina’’, is included in the collection entitled ‘’Armenian Ashoughs’’ published in 1937. There was misinformation about the ashough: allegedly, he did not have his own works, but just performed songs and fairy-tales written by famous ashoughs. The ashough testifies himself that he wrote a lot of songs and fairy-tales.

I am Siayi, who suffered much pain,
I have written a lot of fairy-tales and songs…

A fairy-tale entitled “The Town of a Snake” written by Siayi was enthusiastically welcomed in Javakhq. A tyrannical bek makes an imprisoned Armenian girl pour wine in jugs and please him.

Characterizing Siayi’s performing art one should first of all mention that he was the best performer of songs and fairy-tales. During performance he was notable for composing offhand songs. The ashough was rigorous, demanding towards himself, his learners and listeners. He performed his songs in dead silence. The ashough Tifili characterized his master very well: “You are my immortal master, invincible Siayi’’. Yes, the master was unconquerable. He became the winner of a lot of competitions.

There were love games in Siayi’s songs. People say that once, passing by the Georgian village of Gogashen, he saw some girls and daughters-in-law gathering water in jugs. Gusan stopped charmed, seeing a beautiful daughter-in-law among them; he tuned his saz and praised her. The song has been preserved in people’s memory till now. It became localized in a lot of village and changed; people say that the song was devoted to a beautiful daughter-in-law from their village. The song is interpreted this way in Gandza, Karzakh, Soulda and other villages. Actually, the ashough composed this song impromptu at the Georgian village of Gogashen.

The ashough traveled, he visited big villages of the region, and sometimes he left for Alexandropol. While traveling, he liked to take one of his learners to accompany him. In such cases Givani often accompanied him, once, during a competition held in Khertvis a witty learner helped his master out of a difficulty.

Like all ashoughs, Siayi also had a copybook, where he wrote his songs. According to his relatives (Sheko, Artavazd Karapetyan, Gaspar Bangoyan), in the course of his funerals the copybook and saz were buried with the ashough’s body. Unfortunately, no one prevented from this mistake.

Top


Russian:

Гусан Сиаи

Составитель биографии Д. Багратуни

На кладбище квартала Килерта села Карзах есть надгробие, на котором неумелой рукой высечено: «Здесь покоится певец Сиаи Газар Карапетян, скончался 19 мая 1903г.».

Дата рождения неизвестна. Предки ашуга бежали из Эрзрума в 1830 году, по свидетельству современников, он, вероятно, родился в 1835 году. Сиаи, которого называли также Кара-Газаром, был самым талантливым джавахкским ашугом конца XIX – начала XX вв. У него ашугскому искусству учились Дживани, Тифили, Матос и другие. Карзах, считавшийся одним из крупнейших сел Ахалкалакского района, посещали многие армянские, грузинские, турецкие ашуги, а также ашуги других национальностей, они выступали здесь, общались с местными народными певцами. Помимо ашугов, в Карзах стекались жители из многих деревень уезда. На то были свои причины: здесь в достаточной степени были развиты торговые отношения с Ардаганом, Чилдыром, Александрополем, Ахалцхой, Ахалкалаком и другими городами. Наконец, через Карзах пролегала  единственная дорога, ведущая в Ардаган, Чилдыр, Карс и Восточную Турцию. Не случайно, посетители Карзаха в шутку называли село «Кичик Стамбул» («Маленький Стамбул»).

Ашуг Сиаи сочинял и пел в основном на турецком языке, именно поэтому в ашугской литературе о нем мало сведений. Усилиями Г. Левоняна в сборнике «Армянские ашуги», изданном в 1937 году, нашла свое место единственная песня Сиаи «Марина». О Сиаи существовало ошибочное мнение, согласно которому у него якобы не было собственных произведений, он лишь исполнял песни и сказки, сочиненные знаменитыми ашугами. Сам ашуг свидетельствует о том, что у него было множество песен и сказок: 

«Я, Сиаи, тысячу и одну боль перенесший,
Множество сказок и песен сочинивший...»

Сказка Сиаи «Город-Змей» удостоилась большого внимания в Джавахке. Деспотичный бек заставляет плененную армянскую девушку налить в кубки вина и ублажать его.

Характеризуя исполнительское искусство Сиаи, в первую очередь, нужно отметить, что он был лучшим исполнителем песен и сказок. Во время выступлений отличался сочинением песен экспромтом. Ашуг был строг, требователен к себе, к своим ученикам и слушателям. Его слушали в мертвой тишине. Своего мастера хорошо характеризует ашуг Тифили: «Ты мой мастер, непобедимый Сиаи». Да, мастер был непобедимым. Из многочисленных состязаний он всегда выходил  победителем.

В песнях Сиаи большое место занимают любовные песни. Рассказывают, как однажды проходя через грузинскую деревню Гогашен, он увидел собравшихся у родника девушек, которые набирали в кувшины воду. Гусан в восхищении остановился и, заметив среди них красавицу, заиграл на сазе и стал воспевать ее. Эта песня до сих пор хранится в памяти народа. Во многих деревнях она прижилась и подверглась изменениям: говорят, что песня посвящена той или иной красавице села. Так трактуют песню в Гандзе, Карзахе, Сулде и других деревнях. В действительности же ашуг сочинил эту песню экспромтом в грузинском селе Гогашен.

Ашуг бывал в крупных селах уезда, а иногда отправлялся в Александрополь. Путешествуя, любил возить с собой кого-нибудь из учеников. В подобных случаях с ним чаще всего бывал Дживани. Как-то во время состязания в Хертвиси остроумный ученик вывел своего мастера из затруднительного  положения.

Как у всех ашугов, так и у Сиаи была своя тетрадь с песнями. По свидетельству родных (Шеко, Артавазда Карапетянов, Гаспара Бангояна), во время похорон тетрадь и саз ашуга погребли вместе с телом. Жаль, что эту ошибку никто не предотвратил.

Пройдя через жизненные трудности, испытав мучения и страдания, Сиаи, подобно другим ашугам, всем передовым людям, связывал спасение армянского народа с освободительным движением русского народа. Свобода настала. Гусан этого не увидел, но мечты его осуществились. 

Top

 
 
Copyright © 2008 - Javakhk Songbook
Reproduction in full or in part is prohibited without reference to
JavakhkMusic.com