Javakhk Music
Armenian English Russian

Գուսան Թիֆիլի, կենսագրական

Gusan Thifili, biography
Гусан Тифили, биография

Բանաստեղծությունները | Lyrics (in Armenian) | Поэзия (на армянском)

Կենսագրությունը` Դ. Բագրատունի

Աշուղ Թիֆիլին՝ Եղո Մանուկյանը, ծնվել է 1845 թվականին, Ախալքալաքի գավառի Սուլդա գյուղում, հողազուրկ գյուղացու ընտանիքում։ Պատանի Եղոն մեծ սեր է տածում աշուղական արվեստի նկատմամբ, սովորում է նվագել սազի վրա, ակտիվ մասնակցություն է ցույց տալիս գյուղական օդաներում կազմակերպվող աշուղական հանդեսներին, լինում է մրցույթի (մուհամմա) մասնակից այլն։ Թիֆիլին Ջիվանու հետ միասին սովորել է կարզախցի աշուղ Սիայու մոտ։ Սովորական ձեւով Սիային Եղոյին տալիս է աշուղական անուն՝ Թիֆիլի (պատանի) եւ բարի ճանապարհ մաղթում։

Առաջին շրջանում Թիֆիլին երգել է Սայաթ-Նովայի, Շիրինի, Սիայու, այնուհետ Ջիվանու երգերը։ Սակայն երիտասարդ աշուղը դրանով չի բավարարվում, սեփական երգեր հորինելու փորձեր է կատարում արժանանում երգասեր գյուղացիների ուշադրությանը։ Նա աստիճանաբար կատարելագործվում է, աշուղական արվեստի մեջ Ջավախքում լայն ճանաչում գտնում։

1918 թվականի գաղթի ժամանակ մեծ տառապանքներ կրած աշուղը, ստիպված թողնում է հայրենի գյուղը բնակություն հաստատում նախ Բակուրիանում ապա` Բաթումում, ուր էլ վախճանվում է 1923 թվականին, 78 տարեկան հասակում։

Աշուղի երգերի թեման բազմազան է. սոցիալական անարդարության քննադատումը կարմիր թելի նման անցնում է նրա երգերի միջով։ Նրա սրտին ծանրացել էր ժողովրդի անտանելի վիճակը դրա համար էլ շարունակ ըմբոստացել է տիրող կարգերի դեմ։

Սիրո թեման ևս առաջնակարգ տեղ է բռնում Թիֆիլու երգերում։ Լինելով հարսանիքների երգիչ` նա հորինել է բազմաթիվ կենսուրախ երգեր։ Հարսանյաց հանդեսի յուրաքանչյուր արարողությունը՝ նորահարսին հորանց տանից դուրս բերելը, փեսացուին շորեր հագցնելը և այլն, գովերգել է համապատասխան հորինվածքով։ Նրան են պատկանում “Թամադան”, “Խնամիօջախդշենէ”, “Եկելեմբարիտեսության”, “Զեզբարիլույս, բարեկամներ” այս բնույթի բազմաթիվ երգեր։

Համաժողովրդական նշանակություն ունեցող իրադրությունները աշուղի ուշադրությունից չեն վրիպել։ Բնորոշ է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասին գրած երգը։ Պատերազմի դաշտում զոհվում են աշուղի եղբայրը և իր աղջկա ամուսինը։ Մեղադրելով թագավորին` աշուղը գրում է.

Սազսուրախությանէլմիլարչունի,
Եղբայրսզոհվելէ, շիրմինքարչունի,
Աղջիկսողբումէ, որէլյարչունի,
Թագավորնանգութէ, խղճմտանքչունի։

Երբ 1917 թվականի դեկտեմբերին ռուս-թուրքական ճակատից ռուսական զորքերը նահանջում են, հեռատես աշուղը կանխագուշակում է թուրքերի հարձակումը, ուստի աղերսանքով դիմում է ռուսական զորքին.

Աման, ռուսներ, միքգնա,
Մի՛քանտերթողնիմերհողը,
Սուլթան-էֆենդինմեզկուտի,
Այդխարդախ, թալանչիգողը։

Եվ ահա սարսափելի գաղթը։ Երիտթուրքերի հայահալած քաղաքականության հետևանքով 1918 թվականին Ախալքալաքի գավառի հայերը գաղթեցին։ Սա պարզապես 1915 թվականի եղեռնի շարունակությունն էր։ Թուրքական կանոնավոր զորքերը ջարդում էին անզեն ժողովրդին, թալանում գյուղերն ու քաղաքը։ Ճանապարհները պատած էին մարդկանց դիակներով, գաղթականները թողած տուն ու տեղ, քայլում էին մահասփյուռ, փոշոտ ճանապարհներով, գիշերը քնում էին բաց երկնքի տակ։ Եվ այս ամենին վկա Թիֆիլին ողբալով կոչ է անում.

ՉարՍուլթանըարնածարավ,
Ողջհայերինէկոտորում,
Դուէլհայես, աչքդլավբաց,
Քնելպետքչէ, շուտովվերկաց։

Ժողովրդական երգիչը մեծ համակրանքով է վերաբերվել հայ առաջադեմ մտավորականներին, Խ. Աբովյանին, Ղ. Աղայանին և այլոց երգեր է ձոնել։ Անձամբ ծանոթացել է Հ. Թումանյանի հետ և զրույցն ավարտելուց հետո հանպատրաստից մի երգ հորինել, որից երևում է, որ բանաստեղծը աշուղին հուսադրել է.

Հույսովասավ՝միլռեցնիքո սազը,
Մեզազատությունէբերելէսդարը,
Պիտիցնծանհայոցդաշտնուսարը,
Պիտիծաղկենչորանապատնուքարը։

Աշուղի երգերը հարազատորեն վերարտադրելու նպատակով բանահավաք Վ. Մկրտչյանը ունկնդրել է շատ կատարողների, ինչպես Սուլդայում, այնպես էլ Ջավախքի մյուս գյուղերում։
Թիֆիլին շնորհալի աշուղ էր, նրա երգերը լավ են հանգավորված, բացի տողերի վերջնավանկերի ռիթմից, կա նա ներքին ռիթմ ու համաձայնություն.

Հայոցվշտի, հայոցերգի,
Հայոցվերքիհամարծնվա,
Հայոցբառի, հայոցտառի,
Հայոցքարիհամարծնվա։

Գրի առնված երգերի թիվը հարյուրից անցնում է, բայց կան նաև կորստի մատնված շատ երգեր, որոնք աշուղը հորինել է թուրքերեն։ Լավ տիրապետելով թուքրքերեն լեզվին` նա շատ հաճախ ելույթներ է ունեցել նաև հարևան թուրքական գյուղերում։

Թիֆիլին մեծ համբավ կարող էր ձեռք բերել, եթե նրա երգերը իր ժամանակին հրատարակվեին։ Աշուղի գործունեությամբ ոչ ոք չի հետաքրքրվել, ինքն էլ դրանից չի դժգոհել։ Նրա երգերի փոքրիկ գրքույկը “Երգեր” վերտառությամբ առաջին անգամ հրատարակվել է 1982 թվականին Թբիլիսիի “Մերանի” հրատարակչության կողմից։

Մեր օրերի նշանավոր գուսան Հավասին մեծ համակրանքով էր խոսում Թիֆիլու մասին, որի մոտ սովորել է գուսանական արվեստը։ Հավասու երգերը ուշադիր ընթերցելիս զգացվում է Թիֆիլու շունչը։ Երախտապարտ Հավասին իր վարպետին նվիրել է մարդկային խոր զգացմունքներով օժտված երգեր։

 

Top


English:

Gusan Thifili

Biography written by D. Bagratouni

Gusan (singer) Thifili (Egho Manukyan) was born in 1845, in Sulda village, Akhalkalak region, in a family of a landless villager. Young Egho was fond of music created by gusans (singers). He studied to play saz, actively participated in concerts conducted in the village. Thifili and Jivani were taught by ashugh Siayi. His nickname Thifili received from ashugh Siayi. In the first years of his activity Thifili sang Sayat-Nova’s, Shirin’s, Siayi’s and Jivani’s songs. But he also tried to compose his own songs and attracted the attention of villagers. He gradually improved his qualities and became famous in Javakhk.

During the escape of 1918 Thifili left his village and settled in Bakurian, and then in Batum where he died in 1923 at the age of 78.

His songs have different motivations, but the major emphasis is put in criticizing social injustice. He was concerned about nation’s unbearable condition that is why he always rebelled against authorities.

Love songs are also in the first place in Thifili’s works. As he used to sing at wedding parties, he composed a lot of joyly songs concerning different episodes of wedding ceremony.

About 100 of his songs were written down but there are a lot of songs in Turkish that were lost. As he knew Turkish well, he also gave concerts in Turkish villages.

Thifili would have been very famous if his songs would be published in time. No one was interested in his activities and he did not complain about that. A little book of his songs called “Yerger” (“Songs”) was first published in 1982 by the publishing house “Merani” of Tbilisi.

Gusan Havasi greatly appreciated the art of Thifili from whom he studied a lot. That is why while listening Havasi’s songs we can feel the spirit of Thifili’s songs. Havasi dedicated some songs to Thifili which are full of love and spirit.

Top


Russian:

Гусан Тифили

Составитель биографии Д. Багратуни

Гусан Тифили - Его Манукян родился в 1845 году в селе Сулда Аxалкалакского района. В юности Его очень любил ашугское дело, научился играть на сазе, и в сельскиx одаx он много раз учавствовал в ашугскиx мероприятияx. Тифили вместе с ашугом Дживани учились у карзаxского ашуга Сиаи. Ашуг Сиаи назвал Его ашугским именем  – Тифили (молодой)  и отпустил его. Вначале Тифили пел песни Саят-Новы, Ширина, Сиаи, после и Дживани, но потом он сам начинает сочинять песни и уже славиться своими песнями в Джаваxке.

1918 году он оставляет родное село и переселяется в Бакуриан, а после и в Батуми, где он в 1923 г, скончался в 78-ом возрасте.

Тематика песен ашуга разнообразна. На его душу воздействовал непереносимое положение людей и поэтому он не раз восставал против существующиx порядков.

Тема любви тоже занимал первостепенное место в песняx Тифили. Он пел на свадьбаx, и соченил много веселыx и свадебныx песень. “Тамада”, “Пришел на доброе видение”,  “Добрый день вам, друзья”…).

Известны более 100 песен, есть и многие, которые написаны на турецком языке, и которые после забыты. Xорошо владев турецким языком, он часто  выступал в соседскиx турецкиx селаx.

Тифили был бы известным ашугом, если бы его песни во время были бы опубликованы. Деятельностью ашуга никто не интересовался, а он этому не жаловался. Впервые его песни вышли в свет  в маленькой книжочке под названием “Песни” в 1982 году в Тбилиси, под изд. “Мерани”.

Великий гусан нашиx дней Аваси с симпатией высказивался о Тифили, у кого он научился ашугскому исскуству. При внимательном прочтении песен Аваси, чувствуется дуx Тифили. Благодарный Аваси подарил своему мастеру много песен,  с глубокими человеческими чувствами.
 

Top

 
 
Copyright © 2008 - Javakhk Songbook
Reproduction in full or in part is prohibited without reference to
JavakhkMusic.com